Người thường xuyên mệt, ăn ít hoặc vừa trải qua giai đoạn sức khỏe sa sút dễ nghĩ đến việc mua thêm sữa, vitamin hay các sản phẩm được quảng bá giúp “bổ sung dinh dưỡng”. Tuy nhiên, những sản phẩm này không cùng một nhóm và cũng không giải quyết chung một vấn đề.
Trước khi chọn thực phẩm bổ sung cho người suy nhược cơ thể, nên xác định nhu cầu thực tế nằm ở đâu: khẩu phần đang thiếu năng lượng, protein, một vi chất cụ thể hay đơn giản là bữa ăn chưa đủ và chưa đều. Nếu nguyên nhân mệt đến từ bệnh lý, mất ngủ hoặc thuốc đang dùng, thêm sản phẩm dinh dưỡng chưa chắc xử lý được vấn đề.
1. “Thực phẩm bổ sung” có phải là TPBVSK hay thuốc bổ không?
Không nên dùng ba khái niệm này thay cho nhau.
Theo Thông tư 43/2014/TT-BYT, thực phẩm bổ sung (Supplemented Food) là thực phẩm thông thường được bổ sung thêm vi chất và các yếu tố có lợi cho sức khỏe như vitamin, khoáng chất, axit amin, axit béo, enzyme, probiotic, prebiotic hoặc chất có hoạt tính sinh học. Trong cùng văn bản, thực phẩm bảo vệ sức khỏe được định nghĩa thành một nhóm riêng.
Có thể hiểu khái quát:
| Nhóm | Cách hiểu |
|---|---|
| Thực phẩm thông thường | Thực phẩm dùng trong bữa ăn hằng ngày |
| Thực phẩm bổ sung | Thực phẩm thông thường được bổ sung thêm vi chất hoặc thành phần có lợi |
| Thực phẩm bảo vệ sức khỏe | Nhóm sản phẩm có cách phân loại, thành phần và quy định riêng |
| Vitamin/khoáng chất bổ sung | Sản phẩm tập trung vào một hoặc nhiều vi chất |
| Thuốc | Dùng để phòng, chẩn đoán hoặc điều trị bệnh theo phạm vi được cấp phép |
Vì vậy, một sản phẩm dạng bột, nước uống hay viên chưa thể chỉ dựa vào hình thức bên ngoài để kết luận nó thuộc nhóm nào. Cần đọc chính xác tên nhóm sản phẩm trên nhãn và hồ sơ công bố.
Trong cách tìm kiếm thông thường, người dùng còn có xu hướng gọi rất rộng “thực phẩm bổ sung” cho cả sữa dinh dưỡng, vitamin hay TPBVSK. Khi lựa chọn thực tế, nên quay lại đúng phân loại của từng sản phẩm.
2. Khi nào người xuống sức có thể cần bổ sung thêm dinh dưỡng?
Không phải cứ mệt là phải mua sản phẩm bổ sung.
Trước hết nên nhìn vào khẩu phần thực tế. Sản phẩm bổ sung có ý nghĩa hơn nếu chế độ ăn hiện tại chưa đáp ứng nhu cầu hoặc người dùng gặp khó khăn trong việc duy trì lượng ăn thông thường.
Một số bối cảnh đáng cân nhắc gồm:
- Ăn ít kéo dài hoặc thường xuyên bỏ bữa.
- Nhanh no, khiến mỗi bữa chỉ ăn được lượng nhỏ.
- Khẩu phần quá đơn điệu.
- Vừa qua một giai đoạn bệnh khiến lượng ăn giảm đáng kể.
- Giảm cân ngoài ý muốn.
- Chế độ ăn loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm.
- Nhu cầu dinh dưỡng tăng nhưng khẩu phần khó đáp ứng.
- Đã được xác định thiếu một dưỡng chất cụ thể.
NIH Office of Dietary Supplements lưu ý một số sản phẩm bổ sung có thể giúp cung cấp đủ các dưỡng chất thiết yếu khi chế độ ăn chưa đáp ứng, nhưng chúng không thay thế được sự đa dạng của một chế độ ăn lành mạnh.
Nếu vẫn ăn được đầy đủ và cân nặng ổn định, ưu tiên điều chỉnh bữa ăn thường hợp lý hơn việc bổ sung hàng loạt sản phẩm.
Ngược lại, người đang chán ăn hoặc khẩu phần giảm rõ nên xử lý chính vấn đề này trước. Nội dung suy nhược cơ thể chán ăn phù hợp để xem mối quan hệ giữa ăn kém và khả năng phục hồi; phần suy nhược cơ thể nên ăn gì tập trung sâu hơn vào khẩu phần thông thường.
3. Chọn sản phẩm theo đúng phần dinh dưỡng đang thiếu
Không nên chọn sản phẩm chỉ dựa trên dòng chữ “bồi bổ”, “tăng sức” hoặc danh sách thành phần càng dài càng tốt.
Hữu ích hơn là xác định mục tiêu chính.
Nếu khẩu phần thiếu năng lượng
Người ăn rất ít hoặc giảm cân có thể cần quan tâm đến:
- năng lượng trên mỗi khẩu phần;
- lượng carbohydrate và chất béo;
- dung tích hoặc khối lượng một lần dùng;
- khả năng sử dụng thêm mà không làm bỏ bữa chính.
Một sản phẩm nhiều vitamin nhưng gần như không cung cấp năng lượng sẽ không giải quyết được vấn đề nếu nguyên nhân chính là tổng lượng thức ăn quá thấp.
Nếu lượng protein trong ngày thấp
Có thể quan tâm đến:
- số gram protein mỗi khẩu phần;
- số lần sử dụng dự kiến;
- tổng protein đã nhận từ bữa ăn;
- nguồn protein và khả năng dung nạp.
Sản phẩm bổ sung protein cũng không nên thay toàn bộ thịt, cá, trứng, sữa, đậu và các nguồn thực phẩm thông thường nếu người dùng vẫn ăn được.
Nếu nghi thiếu vitamin hoặc khoáng chất
Không nên chọn multivitamin chỉ dựa vào cảm giác mệt.
Thiếu sắt, vitamin B12, folate hay các dưỡng chất khác có nguyên nhân và cách xử lý khác nhau. Một số trường hợp cần xét nghiệm hoặc đánh giá khẩu phần trước khi bổ sung.
NIH ODS cũng nhấn mạnh dietary supplements có thể chứa vitamin, khoáng chất, thảo dược, axit amin và nhiều thành phần khác; hiệu quả và nhu cầu sử dụng phụ thuộc vào từng chất và từng người, không phải sản phẩm nào cũng có lợi chỉ vì được gọi là “supplement”.
Nếu nhu cầu chủ yếu nằm ở vi chất, nội dung vitamin cho người suy nhược cơ thể sẽ phù hợp hơn để đánh giá khi nào thật sự cần bổ sung.
4. Đọc nhãn thực phẩm bổ sung nên chú ý những gì?
Mặt trước bao bì thường nhấn mạnh lợi ích sản phẩm. Để đánh giá giá trị dinh dưỡng thực tế, nên nhìn vào bảng thành phần và khẩu phần sử dụng.
Có thể kiểm tra theo checklist:
| Nội dung trên nhãn | Câu hỏi cần đặt ra |
|---|---|
| Tên/nhóm sản phẩm | Đây thực sự là thực phẩm bổ sung, TPBVSK hay nhóm khác? |
| Khẩu phần sử dụng | Các con số dinh dưỡng đang tính cho bao nhiêu gram/ml? |
| Năng lượng | Một lần dùng cung cấp bao nhiêu kcal? |
| Protein | Có bao nhiêu gram mỗi khẩu phần? |
| Vitamin, khoáng chất | Hàm lượng bao nhiêu và có trùng với sản phẩm khác đang dùng? |
| Đường/carbohydrate | Có phù hợp với nhu cầu và bệnh nền không? |
| Chất béo | Loại và hàm lượng có phù hợp mục tiêu dinh dưỡng? |
| Natri | Cần lưu ý hơn ở một số người có bệnh tim, thận hoặc chế độ hạn chế muối |
| Thành phần gây dị ứng | Có sữa, đậu nành, hạt hoặc thành phần từng gây phản ứng? |
| Hướng dẫn sử dụng | Sản phẩm dùng bổ sung hay thay thế một phần khẩu phần? |
Với các sản phẩm dạng supplement, NIH ODS cũng khuyến nghị chú ý thành phần hoạt tính, lượng trên mỗi khẩu phần, kích thước khẩu phần và các thành phần khác trên nhãn.
Đừng chỉ so hai sản phẩm bằng số lượng vitamin được liệt kê. Ví dụ, người ăn quá ít có thể cần quan tâm năng lượng và protein nhiều hơn một sản phẩm có hàng chục vi chất nhưng lượng calorie thấp.
Tương tự, nếu sản phẩm chủ yếu là sữa hoặc thức uống dinh dưỡng, bài sữa cho người suy nhược cơ thể phù hợp hơn để so sánh tiêu chí lựa chọn.
5. Những trường hợp nào cần thận trọng trước khi dùng?
Sản phẩm được bán như thực phẩm không đồng nghĩa phù hợp cho tất cả mọi người.
Nên thận trọng hơn ở người:
- Có đái tháo đường hoặc cần kiểm soát carbohydrate.
- Bị bệnh thận.
- Có bệnh gan.
- Suy tim hoặc được yêu cầu hạn chế dịch/natri.
- Dị ứng thực phẩm.
- Không dung nạp lactose.
- Đang mang thai hoặc cho con bú.
- Đang dùng nhiều thuốc.
- Có bệnh tiêu hóa làm việc hấp thu hoặc ăn uống khó khăn.
- Đang điều trị một bệnh cần chế độ ăn đặc biệt.
Một số thành phần trong supplement có khả năng tương tác với thuốc. NIH ODS khuyến nghị người sử dụng thông báo cho bác sĩ, dược sĩ hoặc nhân viên y tế về các sản phẩm bổ sung đang dùng để đánh giá tương tác và mức độ phù hợp.
Đặc biệt, người suy giảm chức năng thận không nên tự áp dụng khẩu phần giàu protein, kali, phospho hoặc một số vi chất giống người khỏe mạnh. Tương tự, người đái tháo đường cần nhìn cả lượng carbohydrate chứ không chỉ dòng chữ “dinh dưỡng”.
Nếu sản phẩm thuộc nhóm thực phẩm bảo vệ sức khỏe, nên đánh giá theo đúng vai trò của nhóm đó thay vì coi đây là nguồn thay thế bữa ăn. Nội dung TPBVSK cho người suy nhược cơ thể được dành riêng cho nhu cầu này.
6. Vì sao không nên dùng chồng nhiều sản phẩm cùng lúc?
Một sai lầm phổ biến là dùng đồng thời:
sữa dinh dưỡng + multivitamin + viên sắt + vitamin D + TPBVSK + thuốc bổ.
Mỗi sản phẩm nhìn riêng có thể ở mức sử dụng thông thường, nhưng khi cộng lại, một số thành phần có khả năng bị trùng.
NIH ODS lưu ý dietary supplements có thể tương tác với thuốc, gây tác dụng không mong muốn và đôi lúc khiến tổng lượng một dưỡng chất vượt mức cần thiết.
Trước khi thêm một sản phẩm mới, nên kiểm tra:
- Mình đang muốn bổ sung điều gì?
- Các sản phẩm đang dùng đã có thành phần đó chưa?
- Tổng liều mỗi ngày là bao nhiêu?
- Có thuốc nào đang sử dụng dễ tương tác không?
- Khẩu phần bình thường hiện cung cấp được bao nhiêu?
Nếu không trả lời được câu hỏi thứ nhất, thường chưa có lý do tốt để tiếp tục thêm sản phẩm.
Quan trọng hơn, thực phẩm bổ sung không phải phương pháp điều trị chung cho suy nhược cơ thể. Nếu người bệnh vẫn mệt dù ăn đủ, ngủ tốt hoặc đã bổ sung dinh dưỡng, cần tìm yếu tố đứng phía sau như thiếu máu, rối loạn giấc ngủ, bệnh nội tiết, bệnh mạn hoặc tác dụng của thuốc.
Nên đánh giá y tế nếu:
- Mức năng lượng tiếp tục giảm.
- Sụt cân ngoài ý muốn.
- Ăn uống kém kéo dài.
- Da hoặc niêm mạc nhợt.
- Khó thở hoặc hồi hộp.
- Sốt kéo dài.
- Rối loạn tiêu hóa dai dẳng.
- Yếu cơ thực sự.
- Mệt đã ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt.
Trong trường hợp này, tiếp tục thêm vitamin hoặc sản phẩm “bồi bổ” có nguy cơ làm chậm bước tìm nguyên nhân.
Nhìn chung, lựa chọn thực phẩm bổ sung cho người suy nhược cơ thể nên bắt đầu từ phần dinh dưỡng mà khẩu phần hiện tại chưa đáp ứng. Hãy ưu tiên đọc đúng nhóm sản phẩm, năng lượng, protein, vi chất và thành phần liên quan đến bệnh nền; đồng thời tránh dùng chồng nhiều sản phẩm chỉ vì muốn phục hồi nhanh.
Bữa ăn thông thường vẫn là nền tảng. Sản phẩm bổ sung chỉ nên đóng vai trò bù phần còn thiếu, không thay thế việc tìm nguyên nhân nếu tình trạng thiếu sức kéo dài.
Nguồn tham khảo: Bộ Y tế – Thông tư 43/2014/TT-BYT; NIH Office of Dietary Supplements.
Tham khảo: https://www.binhdong.vn/cam-nang-suc-khoe/suy-nhuoc-co-the/
.