Mệt lả, ăn uống kém hoặc vừa ốm dậy khiến nhiều người nghĩ truyền một chai nước hay “truyền đạm” sẽ giúp khỏe nhanh hơn. Cảm giác tỉnh hoặc đỡ khát sau truyền dịch đôi khi càng củng cố suy nghĩ này.
Tuy nhiên, truyền dịch là một can thiệp y tế, không phải cách bồi bổ mặc định cho người suy nhược. Việc có cần truyền hay không phụ thuộc vào mất nước, điện giải, khả năng ăn uống, tình trạng dinh dưỡng và bệnh lý cụ thể.
1. Truyền nước và truyền đạm khác nhau như thế nào?
Trong cách gọi thông thường, “truyền nước” và “truyền đạm” dễ bị dùng lẫn nhau, trong khi mục đích và thành phần hoàn toàn khác.
| Cách gọi | Thực chất có thể là gì? | Mục đích chính |
|---|---|---|
| Truyền nước/truyền dịch | Các dung dịch truyền tĩnh mạch chứa nước và điện giải, đôi khi có glucose tùy chỉ định | Bù dịch, duy trì hoặc điều chỉnh nước – điện giải |
| Truyền amino acid | Dung dịch chứa các amino acid, thường là một phần của dinh dưỡng đường tĩnh mạch | Cung cấp nguồn nitrogen/protein khi dinh dưỡng qua miệng hoặc đường tiêu hóa không đáp ứng |
| Truyền albumin | Chế phẩm albumin người truyền tĩnh mạch | Dùng trong một số chỉ định cụ thể như giảm thể tích tuần hoàn hoặc một số trường hợp giảm albumin |
| “Viên đạm” | Sản phẩm bổ sung dùng đường uống | Không phải dịch truyền và không thay thế dinh dưỡng tĩnh mạch |
Các dung dịch amino acid dùng cho dinh dưỡng tĩnh mạch được chỉ định ở người cần hỗ trợ dinh dưỡng khi ăn uống hoặc nuôi dưỡng qua đường tiêu hóa không thể thực hiện, không đủ hoặc chống chỉ định. Đây không phải dạng “đạm tăng lực” dành cho người chỉ cảm thấy mệt.
Tương tự, albumin truyền tĩnh mạch có những chỉ định y khoa riêng. Nhãn thuốc albumin người được DailyMed công bố nêu các tình huống như giảm thể tích tuần hoàn, giảm albumin máu và phòng giảm thể tích sau chọc tháo dịch báng ở xơ gan; không có chỉ định chung là “truyền cho người suy nhược để khỏe hơn”.
Do đó, câu hỏi suy nhược cơ thể nên truyền gì không thể trả lời bằng tên một chai dịch cụ thể trước khi biết cơ thể đang thiếu gì.
2. Khi nào người mệt, suy nhược thực sự có thể cần truyền?
Khi mất nước đủ mức cần bù qua đường tĩnh mạch
Người sốt cao, nôn hoặc tiêu chảy nhiều, không uống được hoặc mất nước nặng có thể cần dịch truyền.
MedlinePlus cho biết mất nước nhẹ thường có thể xử lý bằng uống nước; khi mất điện giải có thể cần dung dịch bù nước phù hợp. Mất nước nặng mới có thể cần truyền dịch tĩnh mạch tại bệnh viện.
Dấu hiệu gợi ý mất nước đáng kể có thể gồm:
- Khát nhiều.
- Khô miệng rõ.
- Tiểu rất ít hoặc nước tiểu đậm.
- Chóng mặt, yếu rõ.
- Tim đập nhanh.
- Không giữ được nước uống do nôn.
- Lú lẫn hoặc giảm tỉnh táo trong trường hợp nặng.
Lúc này, truyền dịch nhằm sửa tình trạng thiếu dịch, chứ không điều trị một khái niệm chung là “suy nhược cơ thể”.
Khi không thể đáp ứng dinh dưỡng bằng đường ăn uống
Nếu người bệnh suy dinh dưỡng hoặc có nguy cơ suy dinh dưỡng nhưng không thể ăn đủ qua miệng hay đường tiêu hóa, bác sĩ có thể cân nhắc hỗ trợ dinh dưỡng chuyên biệt.
NICE khuyến nghị ưu tiên hỗ trợ qua đường miệng ở người có thể nuốt an toàn; nuôi ăn qua ống được cân nhắc nếu đường tiêu hóa còn hoạt động nhưng ăn uống không đủ. Dinh dưỡng đường tĩnh mạch được xem xét khi lượng ăn qua miệng/đường tiêu hóa không đủ hoặc đường tiêu hóa không sử dụng được.
Có thể hình dung thứ tự:
Ăn uống bình thường được → ưu tiên thức ăn và hỗ trợ dinh dưỡng đường uống
Ăn không đủ nhưng đường tiêu hóa còn hoạt động → có thể cần hỗ trợ qua đường uống hoặc ống nuôi ăn
Không thể/không đủ qua đường tiêu hóa → mới cân nhắc dinh dưỡng tĩnh mạch khi có chỉ định
Vì vậy, người ăn kém vài ngày nhưng vẫn uống, ăn được chưa đồng nghĩa phải truyền đạm cho người suy nhược cơ thể.
Khi có chỉ định albumin cụ thể
Albumin không phải dung dịch protein dùng để “bồi bổ”. Việc truyền cần dựa trên chỉ định, tình trạng tuần hoàn, xét nghiệm và bệnh nền cụ thể.
Một xét nghiệm albumin thấp cũng chưa tự động đồng nghĩa phải truyền albumin; bác sĩ còn phải đánh giá nguyên nhân và toàn trạng trước khi quyết định.
3. Trường hợp nào thường không cần truyền chỉ vì cơ thể mệt?
Nếu vẫn uống được nước, ăn được và không có bằng chứng mất nước, thiếu hụt dinh dưỡng nặng hay một chỉ định y khoa khác, cảm giác mệt đơn thuần thường không phải lý do đủ để truyền dịch.
Những tình huống nên tìm nguyên nhân trước gồm:
- Mệt do thiếu ngủ.
- Làm việc quá sức.
- Stress kéo dài.
- Ăn uống thất thường nhưng vẫn có khả năng ăn qua đường miệng.
- Mệt sau một đợt bệnh nhưng đang cải thiện dần.
- Mệt do thiếu máu, bệnh tuyến giáp, tiểu đường hoặc bệnh nền chưa điều trị.
- Mệt do tác dụng không mong muốn của thuốc.
NICE nhấn mạnh việc kê dịch truyền cần dựa vào đánh giá nhu cầu hồi sức, duy trì, bù mất dịch hoặc vấn đề phân bố dịch, đồng thời phải theo dõi cân bằng dịch và điện giải. Truyền sai hoặc quá mức có thể gây biến chứng.
Nếu nguyên nhân là ăn uống kém nhưng vẫn có thể ăn, hướng phù hợp hơn thường bắt đầu bằng chế độ suy nhược cơ thể nên ăn gì, chia bữa, tăng mật độ năng lượng và protein hoặc sử dụng hỗ trợ dinh dưỡng đường uống khi cần.
Tương tự, nếu mệt xuất phát từ bệnh lý, điều quan trọng là xử lý bệnh đó. Truyền dịch không thay thế thuốc điều trị thiếu máu, bệnh tuyến giáp, nhiễm trùng hay bệnh tim phổi.
4. Tự truyền nước hoặc truyền đạm có những rủi ro gì?
Đường truyền đưa dịch trực tiếp vào tuần hoàn nên sai loại, sai lượng hoặc sai tốc độ đều có khả năng gây hại.
Quá tải dịch
NICE ghi nhận truyền dịch không phù hợp có thể gây phù phổi, khó thở, phù ngoại vi và rối loạn natri máu. Người cao tuổi, suy tim hoặc suy thận cần đặc biệt thận trọng với lượng dịch.
Albumin cũng có nguy cơ làm tăng thể tích tuần hoàn quá mức. Nhãn thuốc cảnh báo phải ngừng truyền nếu xuất hiện dấu hiệu quá tải tim mạch như khó thở, tăng huyết áp hoặc phù phổi.
Dị ứng và phản ứng nặng
Albumin người có thể gây phản ứng quá mẫn, trong một số trường hợp tiến triển thành phản vệ.
Dung dịch amino acid dùng trong dinh dưỡng tĩnh mạch cũng có thể gây phản ứng quá mẫn.
Nhiễm trùng và biến chứng đường truyền
Dinh dưỡng tĩnh mạch cần catheter và quy trình vô khuẩn. Nhãn dung dịch amino acid cảnh báo nguy cơ nhiễm trùng, tổn thương tĩnh mạch và huyết khối trong quá trình sử dụng.
Rối loạn đường huyết, điện giải và hội chứng nuôi ăn lại
Ở người suy dinh dưỡng nặng, việc đưa dinh dưỡng trở lại quá nhanh có thể gây refeeding syndrome, một rối loạn chuyển hóa nguy hiểm. Dinh dưỡng tĩnh mạch vì vậy cần tăng dần và theo dõi xét nghiệm.
Các dung dịch dinh dưỡng tĩnh mạch còn có thể gây tăng đường huyết, rối loạn điện giải hoặc quá tải dịch, nên không phù hợp với cách sử dụng tùy tiện để “lấy sức”.
5. Vì sao không nên tự truyền tại nhà chỉ vì thấy suy nhược?
Trước khi truyền, nhân viên y tế cần đánh giá nhiều yếu tố:
- Huyết áp, mạch và tình trạng tuần hoàn.
- Có mất nước thật sự hay không.
- Khả năng ăn và uống.
- Chức năng tim, thận, gan.
- Điện giải và đường huyết nếu cần.
- Mức độ dinh dưỡng.
- Thuốc đang sử dụng.
- Loại dịch, lượng dịch và tốc độ phù hợp.
Trong quá trình truyền còn phải theo dõi phản ứng và điều chỉnh theo diễn tiến. NICE yêu cầu người tham gia kê và thực hiện liệu pháp truyền tĩnh mạch phải được đào tạo, đồng thời người nhận dinh dưỡng tĩnh mạch cần được giám sát bởi nhân viên y tế có chuyên môn.
Vì vậy, không nên:
- Tự mua chai dịch rồi nhờ người không có chuyên môn truyền.
- Truyền theo “công thức” người khác từng dùng.
- Chọn dịch glucose chỉ vì nghĩ đường sẽ giúp tỉnh nhanh.
- Truyền albumin chỉ vì thấy người gầy, yếu.
- Truyền amino acid thay cho việc ăn đủ protein trong lúc vẫn ăn uống được.
- Truyền lặp lại mỗi khi thấy mệt mà chưa tìm nguyên nhân.
Nếu người bệnh vẫn uống được nhưng mất nước nhẹ, đường uống thường được ưu tiên. Nếu ăn được nhưng khẩu phần kém, việc điều chỉnh suy nhược cơ thể nên ăn gì hoặc sử dụng hỗ trợ dinh dưỡng đường uống hợp lý hơn so với chuyển ngay sang đường tĩnh mạch.
Cần đi khám nếu tình trạng mệt kéo dài, sụt cân, ăn rất ít, nôn/tiêu chảy liên tục, chóng mặt nhiều, khó thở, đau ngực, ngất hoặc giảm khả năng tự chăm sóc. Trong những trường hợp này, bác sĩ sẽ quyết định người bệnh cần điều trị nguyên nhân, bù dịch, hỗ trợ dinh dưỡng hay một biện pháp khác.
Nhìn chung, suy nhược cơ thể có nên truyền nước hoặc truyền đạm hay không phụ thuộc vào chỉ định cụ thể, không phụ thuộc đơn thuần vào mức độ cảm thấy mệt. Truyền dịch có giá trị khi cơ thể thực sự cần bù nước, điện giải hoặc dinh dưỡng qua đường tĩnh mạch; dùng sai chỉ định lại có thể gây quá tải dịch, rối loạn điện giải, nhiễm trùng và những biến chứng khác.
Nguồn tham khảo: NICE; MedlinePlus – U.S. National Library of Medicine; DailyMed – U.S. National Library of Medicine.
Tham khảo: https://www.binhdong.vn/cam-nang-suc-khoe/suy-nhuoc-co-the/
.