Sau sinh, nhiều phụ nữ cảm thấy người rã rời, thiếu sức, ngủ bao nhiêu vẫn chưa thấy hồi phục hoặc chỉ làm một vài việc chăm con cũng nhanh mệt. Đây là giai đoạn cơ thể vừa phải hồi phục sau cuộc sinh, vừa thích nghi với việc chăm sóc trẻ, thay đổi giấc ngủ và nhịp sinh hoạt.
Vì vậy, suy nhược cơ thể sau sinh nên được hiểu là cách mô tả tình trạng thể lực và mức năng lượng giảm trong giai đoạn hậu sản, không phải tên của một bệnh riêng. Phía sau cảm giác mệt có thể là thiếu ngủ, mất máu, thiếu máu, dinh dưỡng chưa đáp ứng, stress hoặc một vấn đề sức khỏe cần được kiểm tra.
1. Mất máu và thiếu máu có thể khiến mẹ sau sinh mệt kéo dài
Sau sinh, cơ thể cần thời gian để bù lại lượng máu đã mất trong cuộc sinh. Nếu trước đó đã thiếu sắt trong thai kỳ, mất máu nhiều lúc sinh hoặc tiếp tục có chảy máu bất thường, nguy cơ thiếu máu sau sinh sẽ đáng lưu ý hơn.
WHO cho biết thiếu máu sau sinh là một vấn đề sức khỏe quan trọng; thiếu sắt trong giai đoạn này có thể ảnh hưởng sức khỏe của mẹ và khả năng chăm sóc trẻ. WHO cũng có khuyến nghị bổ sung sắt sau sinh trong một số bối cảnh dân số có tỷ lệ thiếu máu thai kỳ cao, nhưng đây không phải lý do để mọi phụ nữ sau sinh tự dùng cùng một liều sắt.
Những biểu hiện có thể gợi ý thiếu máu gồm:
- Mệt và yếu rõ hơn mức dự kiến.
- Da hoặc niêm mạc nhợt.
- Chóng mặt, hoa mắt.
- Hồi hộp hoặc tim đập nhanh.
- Hụt hơi khi đi lại hoặc chăm con.
- Khó tập trung.
Nếu có các biểu hiện này, việc kiểm tra thiếu máu và suy nhược cơ thể phù hợp hơn chỉ tăng cường ăn uống hoặc tự mua thuốc bổ.
Một điểm cần lưu ý là chảy máu nhiều sau sinh không nên bị xem như “cơ thể yếu nên vậy”. Nếu lượng máu bất thường, chóng mặt tăng, ngất hoặc người đột ngột rất yếu, cần được đánh giá y tế ngay.
2. Thiếu ngủ khiến khả năng phục hồi sau sinh chậm hơn
Giấc ngủ bị chia nhỏ là một trong những thay đổi rõ nhất sau sinh. Trẻ thức đêm, bú nhiều lần hoặc khó ngủ có thể khiến mẹ không có được những khoảng ngủ liên tục như trước.
ACOG xem giấc ngủ và fatigue là một phần quan trọng cần được đánh giá trong chăm sóc sau sinh. Cơ quan này cũng lưu ý nhiều phụ nữ rất mệt sau sinh và có thể cần nhiều tuần để lấy lại sức; quá trình phục hồi có thể lâu hơn sau sinh mổ.
Thiếu ngủ kéo dài dễ tạo một vòng lặp:
Trẻ thức nhiều → mẹ ngủ ngắt quãng → ban ngày thiếu năng lượng → việc chăm trẻ trở nên nặng nề hơn → stress tăng → giấc ngủ càng khó phục hồi
Ở giai đoạn này, mục tiêu không nhất thiết là phải ngủ đủ một khối thời gian dài như trước sinh, mà là tạo được thêm những khoảng nghỉ thực tế.
Có thể ưu tiên:
- Nhờ người thân chia sẻ việc chăm trẻ, nấu ăn hoặc việc nhà.
- Nghỉ vào thời điểm trẻ ngủ nếu lịch sinh hoạt cho phép.
- Hạn chế dùng thời gian trẻ ngủ để cố hoàn thành toàn bộ việc nhà.
- Giảm caffeine vào cuối ngày nếu đang khó ngủ.
- Không tự dùng thuốc ngủ khi đang cho con bú hoặc dùng thuốc khác nếu chưa có tư vấn chuyên môn.
ACOG khuyến nghị trao đổi về cách ứng phó với fatigue và gián đoạn giấc ngủ, đồng thời huy động gia đình, bạn bè hỗ trợ trách nhiệm chăm sóc.
Nếu vấn đề mất ngủ trở nên nổi bật ngay cả lúc trẻ đã ngủ hoặc mẹ vẫn không thể ngủ dù có cơ hội nghỉ, cần xem xét sâu hơn tình trạng mất ngủ và suy nhược cơ thể thay vì chỉ quy cho việc chăm con.
3. Ăn uống không đủ có thể làm thể lực sau sinh khó hồi phục
Sau sinh, nhịp ăn uống dễ bị xáo trộn. Mẹ bận chăm trẻ, đau vết mổ hoặc tầng sinh môn, mất ngủ, ít cảm giác ngon miệng hay không có người hỗ trợ chuẩn bị bữa ăn đều có thể làm tổng khẩu phần giảm.
Trong khi đó, cơ thể vẫn cần năng lượng và dưỡng chất để phục hồi sau cuộc sinh. Với người đang cho con bú, nhu cầu dinh dưỡng còn cần được xem xét trong bối cảnh tạo sữa.
WHO khuyến khích phụ nữ sau sinh và đang cho con bú duy trì chế độ ăn cân bằng, lành mạnh để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng.
Có thể bắt đầu bằng những nguyên tắc đơn giản:
- Duy trì bữa chính đều hơn thay vì thường xuyên bỏ bữa.
- Mỗi bữa nên có nguồn tinh bột và protein.
- Phối hợp cá, thịt, trứng, sữa hoặc đậu theo khả năng ăn.
- Thêm rau, trái cây để khẩu phần đa dạng.
- Nếu nhanh no, chia thành các bữa nhỏ.
- Uống đủ nước, đặc biệt nếu đang cho con bú.
- Chuẩn bị sẵn những món đơn giản để giảm gánh nặng nấu nướng.
Không nhất thiết phải sử dụng nhiều món “đại bổ”. Quan trọng hơn là tổng lượng thức ăn trong ngày có đáp ứng nhu cầu hay không.
Phần lựa chọn thực phẩm cụ thể nên xem thêm suy nhược cơ thể nên ăn gì. Nếu mẹ tiếp tục sụt cân, ăn rất ít hoặc mệt tăng dù khẩu phần đã cải thiện, cần tìm nguyên nhân thay vì chỉ tăng thêm cháo, sữa hay thuốc bổ.
4. Stress, lo âu và trầm cảm sau sinh cũng có thể biểu hiện bằng mệt
Mệt sau sinh không chỉ đến từ thể chất. Những thay đổi về cảm xúc, trách nhiệm chăm sóc trẻ, áp lực gia đình và thiếu ngủ có thể ảnh hưởng đáng kể đến mức năng lượng.
ACOG cho biết “baby blues” thường xuất hiện vài ngày sau sinh với biểu hiện như buồn, lo âu, dễ khóc, khó ngủ hoặc ăn uống thay đổi và thường cải thiện trong vài ngày đến khoảng 1–2 tuần. Ngược lại, trầm cảm sau sinh gây cảm giác buồn, lo âu hoặc tuyệt vọng mạnh hơn và ảnh hưởng khả năng thực hiện công việc hằng ngày.
Những biểu hiện cần chú ý gồm:
- Buồn bã hoặc lo âu kéo dài.
- Thường xuyên khóc.
- Mất hứng thú với những hoạt động trước đây.
- Không thể ngủ dù có cơ hội.
- Ăn uống thay đổi rõ.
- Cảm thấy không đủ sức chăm sóc bản thân hoặc em bé.
- Cảm giác tội lỗi, vô dụng hoặc tuyệt vọng.
- Có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc em bé.
ACOG khuyến nghị liên hệ bác sĩ sản khoa hoặc nhân viên y tế ngay nếu nghi ngờ trầm cảm sau sinh, không cần chờ đến buổi khám hậu sản định kỳ.
Vì fatigue cũng là một biểu hiện thường gặp của trầm cảm sau sinh, mệt kéo dài không nên luôn được giải thích bằng “thiếu ngủ do chăm con”.
5. Làm gì để phục hồi thể lực sau sinh?
Phục hồi sau sinh nên được nhìn như một quá trình, không phải cuộc chạy đua để trở lại trạng thái trước thai kỳ càng nhanh càng tốt.
ACOG khuyến nghị chăm sóc hậu sản là quá trình liên tục, trong đó cần đánh giá cả thể chất, tinh thần, giấc ngủ, fatigue, dinh dưỡng, khả năng chăm trẻ và bệnh nền.
Có thể ưu tiên theo thứ tự:
Đảm bảo thời gian nghỉ thực tế
Không chỉ “nằm xuống” mà cần giảm bớt những đầu việc có thể chuyển cho người khác. Gia đình có thể hỗ trợ:
- Chăm trẻ giữa các cữ bú nếu phù hợp.
- Nấu ăn.
- Giặt giũ.
- Đi chợ.
- Chăm trẻ lớn hơn.
- Giúp mẹ có một khoảng ngủ hoặc nghỉ không bị gián đoạn.
Ăn đủ trước khi nghĩ đến thuốc bổ
Nếu khẩu phần đang thiếu rõ, hãy ưu tiên bữa ăn và bữa phụ trước. Sữa, vitamin hoặc thực phẩm bổ sung chỉ nên được cân nhắc theo nhu cầu cụ thể.
Trở lại vận động từ từ
Hoạt động sau sinh cần phù hợp với kiểu sinh, mức độ hồi phục, đau và hướng dẫn của nhân viên y tế. Không nên ép tập nặng với mục tiêu giảm cân nhanh lúc thể lực chưa phục hồi.
Theo dõi chảy máu, vết mổ và triệu chứng toàn thân
Đau tăng, chảy máu bất thường, sốt hoặc vết mổ có dấu hiệu viêm nhiễm có thể khiến thể lực giảm và cần được xử lý riêng.
Duy trì các buổi chăm sóc hậu sản
ACOG xem 12 tuần sau sinh là giai đoạn chăm sóc hậu sản quan trọng và khuyến nghị theo dõi sức khỏe thể chất, tinh thần và cảm xúc trong giai đoạn này.
Nếu mẹ không cải thiện dù đã được nghỉ ngơi, ăn uống tốt hơn và có hỗ trợ, nên tìm nguyên nhân thay vì tiếp tục cố tự phục hồi tại nhà.
6. Dấu hiệu nào cho thấy mẹ sau sinh cần đi khám sớm hoặc cấp cứu?
Một số tình trạng nguy hiểm liên quan thai kỳ có thể xuất hiện sau khi đã sinh, thậm chí trong những tháng tiếp theo. CDC khuyến nghị lưu ý các dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng trong vòng một năm sau sinh.
Cần liên hệ nhân viên y tế sớm nếu:
- Mệt quá mức, không đủ sức thực hiện hoạt động thường ngày.
- Không cải thiện dù đã ngủ và nghỉ khi có điều kiện.
- Da nhợt, chóng mặt hoặc hồi hộp rõ.
- Ăn uống rất kém hoặc tiếp tục sụt cân.
- Buồn bã, lo âu hoặc mất hứng thú kéo dài.
- Không đủ sức chăm sóc bản thân hoặc em bé.
- Sốt hoặc cảm giác bệnh ngày càng tăng.
- Chảy máu sau sinh khiến bạn lo lắng về lượng, màu hoặc diễn tiến.
ACOG xem tình trạng mệt đột ngột và quá mức, không còn đủ năng lượng cho sinh hoạt hoặc chăm sóc em bé, là một dấu hiệu cần được chú ý vì có thể liên quan đến thiếu máu, bệnh tim, tiểu đường hoặc trầm cảm.
Cần được đánh giá khẩn nếu xuất hiện:
- Khó thở hoặc cảm giác không lấy đủ hơi.
- Đau ngực hoặc tim đập rất nhanh.
- Ngất, lú lẫn hoặc giảm tỉnh táo.
- Chảy máu nhiều bất thường.
- Đau đầu dữ dội hoặc ngày càng tăng, nhất là kèm rối loạn thị giác.
- Sưng mặt hoặc tay xuất hiện nhanh.
- Co giật.
- Có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc em bé.
CDC nhấn mạnh các dấu hiệu cảnh báo sau sinh có thể liên quan những tình trạng đe dọa tính mạng và cần được chăm sóc y tế ngay.
Nhìn chung, suy nhược cơ thể sau sinh thường hình thành từ nhiều yếu tố chồng lên nhau: cơ thể vừa trải qua cuộc sinh, mất máu, giấc ngủ bị gián đoạn, khẩu phần thay đổi và áp lực chăm sóc trẻ. Quá trình phục hồi nên tập trung vào nghỉ ngơi thực tế, dinh dưỡng, hỗ trợ từ gia đình và theo dõi sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Nếu mức mệt vượt xa khả năng tự chăm sóc hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường, không nên tiếp tục coi đó là phản ứng bình thường của giai đoạn sau sinh.
Nguồn tham khảo: World Health Organization (WHO); American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG); Centers for Disease Control and Prevention (CDC).
Tham khảo: https://www.binhdong.vn/cam-nang-suc-khoe/suy-nhuoc-co-the/
.